Lisans: Font Bir Yazılım, Kullanımı Bir Sözleşme

Bir font dosyası yalnız çizim değil, yazılımdır; kimin ne yapabileceğini lisans belirler. SIL Open Font License kullanmayı, değiştirmeyi ve yazılımla birlikte satmayı serbest bırakır; fontu tek başına satmayı ve türevde ayrılmış adı kullanmayı yasaklar.

Görünmeyen katman: lisans

Bir fontu indirdiğinde elinde bir çizim değil, bir yazılım dosyası vardır. İçinde eğriler, ölçüler, karakter eşlemesi ve tablolar bulunur. Bu dosyanın kim tarafından, hangi koşullarla kullanılabileceğini lisans belirler. Lisansı okumadan font kullanmak, başkasının mutfağından izinsiz yemek almak gibidir: çoğu zaman fark edilmez, ama kural yine de vardır.

Font lisansları birbirinden çok farklıdır. Kimi ticari lisans fontu yalnız belirli sayıda bilgisayara kurmaya izin verir; kimi yalnız kişisel kullanıma açar; kimi de açık lisansla gelir. Bu yüzden “font buldum, kullandım” cümlesi tipografide eksik bir cümledir. Doğrusu “hangi lisansla, neye izin verilerek” sorusunu sormaktır.

Lisansı bulmanın yolu da bellidir: font dosyasının yanında gelen metin dosyalarına bak; indirme sayfasında lisans adı yazıyor mu, kontrol et. Font dosyasının içindeki ad tablosunda telif ve lisans alanları varsa orada da görünür. Ama bunların hepsi eksik olabilir; bu yüzden “dosyada yazmıyor” demek “lisans yok” demek değildir. Emin olmadığın fontu ticari işte kullanmak yerine, lisansı açıkça yazılı bir font seçmek en güvenli yoldur.

OFL ne verir, ne vermez

Açık fontların en yaygın lisansı SIL Open Font License (OFL) sürüm 1.1'dir. Metnin girişi hedefini açıkça yazar: fontların kullanılması, incelenmesi, değiştirilmesi ve yeniden dağıtılması serbesttir; yeter ki tek başına satılmasın. Fontlar ve türevleri herhangi bir yazılımla birlikte paketlenebilir, gömülebilir, yeniden dağıtılabilir ve satılabilir.

İki sınır bu özgürlüğü dengeler. Birincisi: font, değiştirilmiş ya da değiştirilmemiş hâliyle tek başına satılamaz. İkincisi: türev bir sürüm, ayrılmış font adını (Reserved Font Name) yazılı izin olmadan kullanamaz. Yani bir fontu alıp geliştirebilirsin; ama aynı adla piyasaya süremezsin.

Lisansın kapsamı çizimlerin ötesine geçmez: OFL ile lisanslanmış bir fontla yapılan belge, logo ya da baskı ürünü lisansın dışındadır. Metin bunu açıkça söyler; “fontunla yaptığım tasarım da OFL olmak zorunda” diye bir şart yoktur. Karıştırılan nokta genellikle budur.

Üç şart: bildirim, ad, devamlılık

OFL'nin pratikte üç şartı vardır. Bildirim: yeniden dağıtılan her kopyada telif bildirimi ve lisans metni bulunmalıdır. Bu, ayrı bir metin dosyası olabilir; insan tarafından okunabildiği sürece dosya içindeki makine okunur alanlar da yeterlidir. Ad: türev sürüm, ayrılmış adı kullanamaz. Devamlılık: font, değiştirilmiş ya da değiştirilmemiş hâliyle yine OFL altında dağıtılmalıdır; başka bir lisansa geçirilemez.

Bir de atıf sınırı vardır: telif sahibinin ya da yazarın adı, yazılı izin olmadan değiştirilmiş sürümün reklamında kullanılamaz. Bu madde, “ben yaptım” demek için başkasının adını öne çıkarmayı engeller. OFL'nin ihlali hâlinde lisansın geçersiz olacağını da metin kendisi yazar.

“Ücretsiz” ile “açık lisanslı” aynı şey değildir. Ücretsiz font, indirmesi bedava olan ama değiştirilmesi ya da yeniden dağıtılması yasak olan bir font olabilir. OFL ise yalnız bedava değil, aynı zamanda değiştirilebilir ve dağıtılabilir bir font vaat eder. Bu fark, bir fontu kendi projene uyarlamak istediğinde ortaya çıkar.

JamFont'tan çıkan dosyanın lisansı

JamFont'ta çizdiğin font senin eserindir; hangi lisansla paylaşacağına sen karar verirsin. Ama dışa aktarılan dosya bu kararı kendiliğinden taşımaz. JamFont'un ürettiği TTF'nin ad tablosunda telif alanı sabittir: “JamFont ile üretildi — jamcontest.com”. Ayrıca lisans metni için ayrılmış alanlar (name tablosunun 13 ve 14 numaralı kayıtları) üretilmez.

Yani TTF'yi tek başına paylaşırsan, lisans bilgisi dosyanın içinde bulunmaz. OFL kullanacaksan lisans metnini ayrı bir OFL.txt olarak pakete koyman gerekir. Bu, lisansın “her kopyada bildirim bulunmalı” şartının en basit ve en güvenli yoludur.

Bir de adlandırma tuzağı vardır. Var olan bir OFL fontunu geliştirip yayımlıyorsan, onun ayrılmış adını kullanamazsın. JamFont'un “Font adı” alanına o adı yazmak, dosyayı o adla dağıtmak anlamına gelir. Bu yüzden türev çalışmalarda yeni bir ad seçmek, yalnız nezaket değil, lisans şartıdır.

Kendi fontuna lisans seçmek

Kendi çizdiğin font için en sık seçilen yol OFL'dir; çünkü hem kullanımı yaygın hem de metni kısa ve okunurdur. Başlık bloğu üç satırdır: telif satırı, varsa ayrılmış ad, ve “bu font SIL Open Font License 1.1 ile lisanslanmıştır” cümlesi. Ayrılmış ad kullanmak istemiyorsan o satırı hiç yazmazsın; böylece türev yapanlar adı serbestçe kullanabilir.

Karar verirken şunu unutma: lisans, fontun nasıl yayılacağını belirler, kalitesini değil. Açık lisans kötü bir fontu iyi yapmaz; ama iyi bir fontun başkaları tarafından geliştirilmesini ve kullanılmasını sağlar. Tasarımcının işi çizimi bitirmek değil, çizimin hangi koşullarla dolaşacağını da tanımlamaktır.

Ad seçerken ölçüt şudur: fontun kendi kimliğini taşıyacak kadar ayırt edici, başka bir fontun adıyla karışmayacak kadar da nötr bir ad. Var olan bir fontu geliştiriyorsan, özgün adı tamamen bırakıp kendi adını koymak hem hukuken hem de okuyucu açısından en temiz çözümdür.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.