Optik Düzeltmeler: Göz Cetvelden Farklı Ölçer
Yuvarlak harf düz harfle aynı hizada biterse küçük görünür. Bu yüzden O ve o, taban çizgisinin altına ve x yüksekliğinin üstüne taşar; yatay çizgiler inceltilir, köşe noktaları uzatılır. Ölçü değil, göz düzeltir.
Cetvel doğru, göz yanılıyor
Bir harfi cetvelle ölçtüğünde her şey yerinde olabilir; yine de kelime dağınık görünebilir. Sebep, gözün biçimleri matematiksel olarak değil, alışkanlıkla ölçmesidir. FontForge'un kitabı bunu “doğal optik yanılsamalar” diye adlandırır ve bu yanılsamaların okuyucunun hepsinde ortak olduğunu söyler. Yani mesele kişisel zevk değil, insan görmesinin sabit bir özelliğidir.
Bu yüzden tipografide doğru soru “ölçü eşit mi?” değil, “eşit görünüyor mu?” sorusudur. FontForge, bir şey göze yanlış görünüyorsa onu “doğru görünene kadar” değiştirmenin doğru iş olduğunu açıkça yazar. Bu, tasarımcıya geniş bir yetki verir ama aynı zamanda bir sorumluluk yükler: her düzeltmenin hangi yanılsamayı dengelediğini bilmek gerekir.
Bu yüzden tipografide “gözle hizalama” bir deyim değil, yöntemdir. Aynı harf iki farklı puntoda farklı görünür; düzeltme de puntoya göre değişir. Küçük puntoda bir pikselin payı büyür, büyük puntoda aynı pay görünmez olur. Ustalaşmak, hangi ölçekte hangi yanılsamanın baskın olduğunu ayırt etmektir.
Overshoot ve undershoot: yuvarlak harfin taşması
En bilinen düzeltme budur. Düz harf (H, X, E) taban çizgisinde biter; yuvarlak harf (O, C, S) bitmez. Çünkü eğri, düz çizgiyle aynı noktada biterse göz onu daha kısa algılar. FontForge bunun için iki terim kullanır: taban çizgisinin altına inen kısma undershoot, x yüksekliğinin ve büyük harf yüksekliğinin üstüne taşan kısma overshoot denir. Kitap, taşma olmazsa eğri harflerin satır içinde hizasız görüneceğini söyler.
Ne kadar taşacak? Wikipedia, büyük O için tipik değerin büyük harf yüksekliğinin yüzde 1–3'ü olduğunu, Peter Karow'un ise O için yüzde 3, sivri A için yüzde 5 önerdiğini aktarır. Sivri harf daha çok taşar; çünkü sivri uç, yuvarlaktan daha da küçük görünür. Bu, tek bir sayı ezberlemek değil, biçimin ne kadar “sivri” olduğuna göre karar vermek demektir.
Yatay çizgi neden inceltilir?
İkinci yanılsama ağırlıkla ilgilidir. Aynı kalınlıkta bir yatay ve bir dikey çizgi yan yana konduğunda yatay çizgi daha kalın görünür. Bu yüzden H'nin orta çubuğu, dikey gövdelerle aynı ölçüde çizilirse harf ağır ve tıknaz durur. FontForge, H örneğinde tam olarak bunu gösterir: ölçüleri eşit olan H yanlış görünür; orta çubuk inceltilince göze eşit gelir. Aynı düzeltme E, F, L, A, f, t ve z'de de gerekir.
Çapraz çizgilerde de benzer bir hata vardır: aynı genişlikteki çapraz çubuk, dikeyden daha ağır, yataydan daha hafif görünür. Ayrıca iki çapraz çizgi birleştiğinde (X, K, x, k) birleşme noktası kaymış gibi durur; çizgilerden birinin birkaç birim kaydırılması gerekir. Bunlar süs değil, okunurluğu doğrudan etkileyen düzeltmelerdir: ağırlaşan birleşme noktaları küçük puntoda koyu lekeler gibi görünür.
Bunun bir sonucu da şudur: optik düzeltmeler harf bazında, hatta punto bazında yeniden düşünülür. Bir fontun küçük puntolu sürümünde çubuk kalınlıkları ve taşmalar büyük puntoludan farklıdır. FontForge'un “gözünüze güvenin” tavsiyesi bu yüzden ölçek atlamaz; aynı harfi her boyutta yeniden bakmayı gerektirir.
Noktaları doğru yere koymak
Optik düzeltmenin teknik bir ön koşulu vardır: eğrinin en uç noktası, yani ekstremum, tam tepe ve tam dipte bir düğüm noktası olarak durmalıdır. FontForge'un çizim bölümü, düzgün eğri ve temiz rasterleşme için çapa noktalarının eğrinin ekstremumlarına yerleştirilmesini önerir. Ekstremumda nokta yoksa eğri tepeyi “kaçırarak” geçer; overshoot uygulayacak net bir yer de kalmaz.
Bu yüzden sıra şudur: önce temel biçimi kur, sonra tepe ve dip noktalarını ekstremumlara oturt, en son taşma miktarını ayarla. Ters sırada çalışmak, her düzeltmede eğrinin biçimini bozar. JamFont'un vektör kipinde noktaları ok tuşlarıyla bir birim, Shift ile on birim kaydırabilirsin; bu, overshoot'u ölçüyle değil, gözle ayarlamak için yeterli bir hassasiyettir.
JamFont'ta taşmayı ölçmek
JamFont'un vektör kipinde em 1000 birim, taban çizgisi y=0, büyük harf yüksekliği varsayılan 700'dür. Kılavuzlar açıkken taban, x, büyük harf, ascender ve descender çizgileri görünür. Önce H'yi çiz ve üstünü tam 700'e, altını tam 0'a oturt. Sonra O'yu çiz; üstünü 700'de, altını 0'da bırakıp önizlemeye “HOHO” yazdığında O'nun küçük kaldığını gör.
Şimdi O'nun üst noktasını 720'ye, alt noktasını −20'ye taşı. Bu, 700'ün yaklaşık yüzde 3'üne denk gelir ve Karow'un O için önerdiği oranla örtüşür. Aynı testi A ile tekrarla: sivri uç daha çok taşmalı, bu yüzden A'nın tepesini 735 civarına çek. Sonra önizlemeyi küçült; farkın küçük puntoda kaybolup kaybolmadığına bak. Optik düzeltmenin doğru olduğunu anlamanın yolu, düzeltilmiş hâlin “düzeltilmemiş gibi” görünmesidir: kimse taşmayı fark etmez, ama herkes hizayı görür.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.