Türkçe Karakterler: Bir Fontun Stres Testi

Türkçede İ ile I, i ile ı ayrı harflerdir; büyük-küçük harf dönüşümü özel eşleme ister. Aksan yükseklikleri ve kuyruklar da fontun dikey ölçülerini zorlar.

29 harf, yedi değişik biçim

Türk alfabesi 29 harftir. Bunların yedisi (Ç, Ğ, I, İ, Ö, Ş, Ü) Latin kökenli biçimlerinden dilin ses ihtiyaçları için değiştirilmiştir. Alfabe 1928'de yapılan harf devrimiyle yürürlüğe girmiştir. Yani Türkçe, bir yazı tipinden yalnızca “A–Z ve birkaç aksan” istemez; kendi başına bir harf sistemi ister.

Bu yedi harften ikisi, I ve İ, tipografide ayrı bir yere sahiptir. Çünkü bunlar bir harfin aksanlı hâli değil, iki ayrı harftir. Küçük harfleri de ayrıdır: I'nın küçüğü ı (noktasız), İ'nin küçüğü i (noktalı). Bir font bu dört biçimi de taşımıyorsa Türkçe metni doğru dizemez.

Bir fontun Türkçe kapsamı, yalnız harf sayısıyla ölçülmez. Harflerin birbirine göre oranları, noktaların hizası ve aksanların yüksekliği de kapsamın parçasıdır. Ç, Ğ, İ, Ö, Ş, Ü ve ı yalnızca “eklenmiş glifler” değildir; alfabenin ritmine katılırlar. Bu yüzden Türkçe bir metin, fontun gerçekten tamamlanıp tamamlanmadığını hızla gösterir.

Büyük-küçük harf dönüşümü göründüğü kadar basit değil

Çoğu dilde i harfinin büyüğü I'dır. Türkçede değildir: i'nin büyüğü İ'dir, I'nın küçüğü ı'dır. Bu yüzden genel bir “küçük harfe çevir” işlemi Türkçe metinde yanlış sonuç verir.

Unicode'un SpecialCasing dosyası bu durumu açıkça tanımlar. Türkçe için:

- 0130 (İ) küçük harfe 0069 (i) olarak çevrilir.
- 0049 (I) küçük harfe 0131 (ı) olarak çevrilir; ancak NotBeforeDot koşulu vardır.
- 0069 (i) büyük harfe 0130 (İ) olarak çevrilir.

Bu kayıtlar, dilin kendi kurallarının genel Unicode kurallarını geçersiz kıldığı yerlerdir. Bir yazılım ya da font, Türkçe yerel ayarını bilmiyorsa “istanbul”u “ISTANBUL” yapar; doğrusu “İSTANBUL”dur. Ters yönde “IŞIK” küçültülürken “ışık” olmalıdır, “işik” değil.

Test için tek bir kelime yeterli değildir. “Işık”, “İstanbul”, “çiğdem”, “şöyle” ve “ğ” içeren uzun bir cümle birlikte kullanılmalıdır. Ayrıca aynı cümleyi büyük harfe ve küçük harfe çevirip yeniden okumak gerekir. Dönüşümden sonra nokta yanlış yere düşüyorsa sorun fontta değil, dönüşümü yapan yazılımdadır; ama font dört biçimi de taşımıyorsa sorun iki katına çıkar.

Nokta bir aksan değil, harfin parçası

i'nin noktası ile İ'nin noktası, çoğu aksanlı harfte olduğu gibi sonradan eklenmiş bir işaret değildir; harfin kimliğinin parçasıdır. FontForge'un aksan bölümü, aksanların harfin üstünde, altında, içinde ya da iki harf arasında bulunabileceğini söyler ve birleşik işaretlerle (combining mark) harflerin nasıl birleştirildiğini anlatır. Türkçede ğ'nin üstündeki yumuşak işaret, ş'nin altındaki çengel ve ç'nin altındaki işaret de bu mantıkla çizilir.

Buradaki tasarım sorunu dikey yerleşimdir. Aksan, harfin üst hattının üstüne çıkar; descender ise taban çizgisinin altına iner. Bir fontta ascender ve descender için yeterli yer yoksa, üst satırın aksanı alt satırın harfine değer. Bu yüzden Türkçe bir fontu yalnız “ğ” ve “ş” ile değil, büyük harfli ve aksanlı tam bir cümleyle denemek gerekir.

FontForge, aksanlı harfleri iki yolla üretir: hazır bilgiyle otomatik ya da kullanıcının yerleştirdiği çapa noktalarıyla. Çapa noktaları, aksanın harfe göre nereye oturacağını belirler; bu yüzden aynı aksan her harfte aynı yükseklikte durmaz. Türkçe gibi aksan yoğun bir dilde bu incelik, metnin üst satırla kurduğu ilişkiyi doğrudan etkiler.

JamFont'ta dört biçimi ayrı ayrı çizmek

JamFont'ta hazır bir “Türkçe dönüşüm” düğmesi yoktur; İ, I, i ve ı karakter haritasında ayrı gliflerdir. Bu, aslında doğru yaklaşımdır: font üretiminde bu dört biçim ayrı ayrı çizilir ve ayrı kod noktalarına bağlanır. JamFont'un vektör kipinde yeni font açtığında A–Z, a–z, 0–9, Türkçe harfler ve noktalama karakter haritasında hazırdır; her biri boş bir gliftir.

Piksel kipinde varsayılan 5×7 set Türkçe harfleri içerir: Ğ, İ, ı, Ş ve diğerleri hazır gelir. Bu sette İ'nin noktası bir piksel, ı ise noktasız bir gövdedir. Küçük puntoda bu bir pikselin varlığı bütün farkı yaratır.

JamFont metni kendi çizdiğin gliflerle dizdiği için, “İSTANBUL” yazdığında İ glifini, “ışık” yazdığında ı glifini kullanır. Otomatik büyük-küçük harf dönüşümü yapmaz; dönüşüm gerekiyorsa bunu kullanan yazılım yapar. Bu yüzden fontun işi dört biçimi de doğru ve ayırt edilebilir çizmektir.

JamFont bir yerelleştirme (locl) tablosu üretmez; glifleri doğrudan kod noktalarına bağlar. Bu, öğrenme açısından yararlıdır: hangi karakterin hangi glife gittiğini tahmin etmek zorunda kalmazsın. Ama gerçek bir üretim fontunda dilsel biçimler ve otomatik dönüşümler ayrıca tanımlanır. JamFont'ta öğrendiğin şey, o sistemlerin altındaki glif gerçeğidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.