Bilimsel Makalenin İskeleti: IMRaD
Bilimsel makalenin dört bölümü keyfî bir düzen değil, bilimsel keşif sürecinin okunabilir hâlidir. Bu ders kadeh modelini, özetin neden en son yazılıp ilk okunduğunu ve IMRaD'ın kendi eleştirisini gösteriyor.
Gizli kural: dört bölüm keyfî değil, sürecin kendisidir
Bilimsel makalelerin büyük çoğunluğu aynı dört bölümle yazılır: Giriş, Yöntem, Bulgular, Tartışma — kısaltması IMRaD. Bu, 20. yüzyılın ilk yarısından bu yana giderek artan sayıda dergi tarafından benimsenmiş ve özellikle deneysel tıp alanında baskın yapı hâline gelmiştir.
Bu yapının en önemli özelliği şudur: keyfî bir yayın biçimi değil, bilimsel keşif sürecinin doğrudan yansımasıdır. Tıp dergilerinin ortak yazım kurallarında bu açıkça söylenir: metin Giriş, Yöntem, Bulgular ve Tartışma bölümlerine ayrılır ve bu yapı bilimsel keşif sürecinin bir yansımasıdır.
Ama bir incelik var ve dersin asıl konusu bu: IMRaD'ın temiz sırası, araştırmanın gerçekte yaşandığı sıraya nadiren denk gelir. Araştırmacı önce yanlış yola girer, sonra fikrini değiştirir, sonuca beklenmedik bir yerden ulaşır. IMRaD bu dağınıklığı yeniden sıralar: gereksiz ayrıntıyı atar, süreci ideal bir dizide özetler. Yani yapı, olanları anlatmaz; olanların anlaşılır hâlini anlatır.
Dört bölüm, dört soru
IMRaD'ın akılda kalmasını sağlayan şey, her bölümün tek bir soruya cevap vermesidir:
- Giriş — Neden yapıldı? Araştırma sorusu neydi, sınanan hipotez neydi, çalışmanın amacı neydi?
- Yöntem — Kim, ne zaman, nerede, nasıl? Hangi malzemeler kullanıldı, çalışma gruplarına kimler dâhil edildi?
- Bulgular — Ne bulundu? Sorunun cevabı ne çıktı, sınanan hipotez doğru muydu?
- Tartışma — Bu ne anlama geliyor ve neden önemli? Bulgu başka araştırmacıların bulduklarıyla nasıl uyuşuyor, ileriye dönük ne söylüyor?
Bu dört soru aynı zamanda bir yazma sırası önerir ve bu sıra sezgiye aykırıdır. Deneyimli araştırmacılar makaleyi baştan sona yazmaz. Önce Yöntem ve Bulgular yazılır, çünkü ikisi de eldeki veriye bakılarak yazılır; en son Giriş ve Tartışma yazılır, çünkü ikisi de ne bulunduğunu bilmeyi gerektirir. Giriş, bulgulara göre yeniden yazılır; Tartışma ise zaten bulguların üstüne kurulur.
Bir uyarı: IMRaD bir kalıp değil bir iskelettir. Uzun makalelerde Bulgular ve Tartışma bölümlerinin kendi alt başlıkları olur. Vaka raporu, derleme ve editöryel gibi makale türleri ise farklı yapılar gerektirir.
Kadeh modeli: geniş başlar, daralır, yeniden genişler
IMRaD'ın akışını anlatan en yaygın benzetme kadeh (kum saati) modelidir ve iki özelliği vardır.
Birinci özellik: simetri. Kadehin üstündeki trapez ile altındaki trapez birbirinin tersidir. Bu, Giriş'te ortaya konan konunun Tartışma'da ters sırayla yeniden ele alındığını gösterir. Yani Giriş "genelden özele" iniyorsa, Tartışma "özden genele" çıkar.
İkinci özellik: genişlik değişimi. Şemanın genişliği, bakış açısının genellik derecesini gösterir. Konu genelken şema geniştir; konu uzmanlaşıp odaklandıkça şema daralır.
Somut olarak bu şu demektir:
1. Giriş geniş başlar — alan neden önemli, ne biliniyor.
2. Giriş daralır — bu çalışmanın sorusu tam olarak ne.
3. Yöntem ve Bulgular en dar yerdedir — yalnız bu çalışma, yalnız bu veri, yalnız bu sayılar.
4. Tartışma yeniden genişler — bu bulgu alan için ne demek.
5. Sonuç en geniş yerdedir — genele dönüş.
Bu model, yazarken yapılan en yaygın hatayı da açıklar: Giriş'i dar başlatmak. Okuyucu senin konunun neden önemli olduğunu bilmiyorsa, ilk paragrafta ayrıntıya girmek onu kaybettirir. Tersine, Tartışma'yı dar bırakmak da hatadır: bulguyu tekrarlayıp bitirmek, okuyucuya "peki bu ne demek" sorusunu bırakır.
Özet: en son yazılır, ilk okunur
Özet, makalenin en çok okunan ve en son yazılan parçasıdır. Sebebi basit: özet, bütün makalenin özetidir; makale bitmeden doğru yazılamaz.
Özetin iki biçimi vardır:
- Yapılandırılmamış özet: tek paragraf, alt başlık yok. Kısa makalelerde ve birçok sosyal bilim dergisinde yaygındır.
- Yapılandırılmış özet: alt başlıklarla bölünmüş özet. Başlıklar genellikle şunlardır: Arka plan, Amaç, Yöntem, Bulgular, Tartışma, Sonuç. Alt başlıklar açıkça verildiğinde buna yapılandırılmış özet denir.
Yapılandırılmış özetin varlığı IMRaD'ın ne kadar yerleştiğini gösterir: bazı dergilerde kısaltma AIMRAD olarak bile yazılır — başa bir "Amaç" harfi eklenerek.
Pratik kurallar:
- Özet, makalede olmayan hiçbir şey söylemez. Yeni bilgi, yeni sayı, yeni kaynak eklenmez.
- Özet kendi başına okunabilir olmalıdır. Çoğu okuyucu yalnız özeti okuyacak; hatta bir kısmı yalnız başlığı ve özeti okuyup karar verecek.
- Özet, makale bittikten sonra yazılır ve en son gözden geçirilir. Bulgular değiştiğinde özet de değişmek zorundadır; bu yüzden özet, makalenin en kırılgan parçasıdır.
Fark et: iki yazma sırası
Şemada kadeh modeli ve iki yazma sırası yan yana duruyor.
Solda okuma sırası: Giriş → Yöntem → Bulgular → Tartışma. Bu, okuyucunun gördüğü sıradır ve mantıklıdır.
Sağda yazma sırası: Yöntem ve Bulgular önce, Giriş ve Tartışma sonra. Bu, araştırmacının gerçekte izlediği sıradır ve ilk bakışta ters görünür.
Fark et: iki sıra aynı metni üretir. Değişen, yazarın hangi bilgiye ne zaman sahip olduğudur. Giriş'i baştan yazmak, ne bulacağını bilmeden yol tarif etmeye benzer; çoğu zaman yanlış çıkar ve baştan yazılır.
Şemanın alt şeridi de IMRaD'ın kendi eleştirisini taşıyor. Nobel ödüllü Peter Medawar, 1964'teki bir radyo konuşmasında bu yapıyı eleştirmişti: bilimsel makale, yazma sürecine eşlik eden ya da onu doğuran düşünce süreçlerini yanlış temsil ettiği için "bir aldatmaca" olabilir. Karşı görüş, böylesine basit bir öğretim aracından bütün keşif sürecini temsil etmesini beklemenin fazla olduğunu söyler. Medawar'ın asıl kaygısı başkaydı: birçok öğrenci ve akademisyen bu yapıyı basit bir panzehir gibi görüyordu.
Dersin tavrı bu yüzden şu: iskeleti öğren, ama iskeletin bir açıklama değil bir düzenleme olduğunu bil.
Dürüstlük dilbilgisi: kaçınma ve iddia dengesi
Akademik yazının kendine özgü bir sesi vardır ve bu ses kesinlik ile ihtiyat arasındaki dengeden doğar.
İki uç vardır:
- Kaçınma (hedging): "bulgular ... olabileceğini düşündürmektedir", "... ile ilişkili olabilir". İddiayı verinin taşıyabileceği kadar zayıflatır.
- İddia (boosting): "bulgular ... göstermektedir", "... açıkça ortadadır". Sonucu netleştirir.
İkisinin dengesi, bir makalenin güvenilirliğini belirler. Her cümlede kaçınırsan ortaya çıkan metin hiçbir şey söylemez; her cümlede iddia edersen verinin kaldıramayacağı sonuçlara varırsın. Doğru kullanım, iddianın gücünü kanıtın gücüne eşlemektir: güçlü ve tekrarlanabilir bir sonuç net cümlelerle, zayıf ya da tek seferlik bir gözlem ihtiyatlı cümlelerle yazılır.
Burada bir stereotipi düzeltmek gerekir. Yayımlanmış akademik araştırma, sanılanın aksine sözdizimsel olarak özellikle karmaşık değildir. Buna karşılık düşük katılımlı bir dildir: kişisel ses geri çekilir, yüklemler kaçınma ve inceltici açıklamalarla değiştirilir. Yani zorluk uzun cümlelerde değil, her cümlenin ne kadar iddia ettiğini tartmasındadır.
Bu, okumayı da değiştirir. Bir makaleyi okurken "göstermektedir" ile "düşündürmektedir" arasındaki farkı görmek, sonucun ne kadar sağlam olduğunu anlamanın en hızlı yoludur.
Gizli kural: bütçeni ona göre yap
Bir makalenin bölümleri eşit okunmaz. Uçlar arasındaki fark, yeni yazarların hayal ettiğinden çok daha büyüktür:
- Başlık ve özet neredeyse herkes tarafından görülür. Çoğu okuyucu için makalenin okunacak tek kısmı özettir.
- Şekiller özetten makaleye atlayan okuyucu tarafından sık sık görülür; çoğu zaman metinden önce.
- Yöntem en az okunan bölümdür.
Bunun pratik sonucu şudur: bütçeni ona göre yap. Özete, başlığa ve şekil başlıklarına harcadığın zaman, Yönteme harcadığından az olmamalıdır. Deneyimli bir okuyucu bir makalenin önemini, yalnızca iddia ettiği boşluğun önemine bakarak bile değerlendirebilir; bu yüzden boşluğu söyleyen cümleler özen ister.
İki kural daha buradan çıkar:
1. Şekiller metinden önce çizilir. Sonuçları yazmadan önce hangi şekillerin yer alacağına karar verilir; şekiller, en mantıklı sonuç dizisini oluşturacak sıraya konur ve o dizinin kendisi Sonuçlar bölümünün iskeleti olur. Şekil başlığı da yalnızca "ne çizildiğini" değil, analizin sonucunu söyler.
2. Yöntemin alt başlık sırası, Sonuçların sırasını taklit eder. Okuyucu, Yöntemde okuduğu basamağın karşılığını Sonuçlarda aynı sırada bulur. Bu paralellik kurulmadığında okuyucu iki bölüm arasında gidip gelir.
Bir de Sonuçlar bölümünün sınırı: orada yalnızca bulgu durur. Yorum ve spekülasyon Tartışmaya aittir; tek istisna, bir deneyden diğerine geçişi açıklamak için yazılan bağlantı cümlesidir.
Zayıf Tartışma özetle başlar
Tartışma bölümünün ilk paragrafı, makalenin en çok yanlış yazılan paragrafıdır. Zayıf bir Tartışma, sonuçların özetiyle ya da Giriş'in ana noktalarının tekrarıyla başlar. Okuyucu bu iki bölümü zaten okumuştur; tekrar, makaleyi değil yazarın tereddüdünü gösterir.
Güçlü Tartışma hemen bu makaleyi özel kılan şeyi söyleyerek başlar: ne bulundu ve bu, alanın tartışmasında neyi değiştirir. Sonra sırasıyla şunlar gelir: bulgunun literatüre bağlanması, sınırlılıklar ve ileriye dönük sorular.
Sınırlılık yazmak, yeni yazarların en çok çekindiği şeydir; sanılır ki sınırlılığı yazmak makaleyi zayıflatır. Tersi doğrudur: kendi sınırını söyleyen bir metin, okuyucuya "bu yazar ne yaptığını biliyor" dedirtir. Yazılmayan sınırlılığı hakem yazar ve o zaman söyleyiş biçimi çok daha sert olur.
Tartışmada dil de değişir: burada çıkarım ve açıklama önerilir, kanıtlanmış olgu bildirilmez. Bu yüzden kaçınma ifadeleri bu bölümde en yoğun hâlindedir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.