LaTeX Mantığı: İçerik ve Biçimin Ayrılması
LaTeX'te numarayı sen yazmazsın; bu bir eksiklik değil bir güvencedir. Bu ders içerik ile biçimin ayrılmasını, etiket ve gönderim mantığını, yüzer nesneleri ve derleme hatalarının nasıl okunacağını gösteriyor.
Gizli kural: numarayı sen yazmazsın
Kelime işlemcide bir makale yazdığını düşün. Dördüncü bölümü üçüncü ile ikinci arasına soktuğunda ne olur? Sonraki bütün bölüm numaralarını, bütün tablo numaralarını ve metnin içindeki "bkz. Bölüm 5" gibi bütün göndermeleri elle düzeltmen gerekir. Yirmi sayfalık bir metinde bu yarım saat sürer ve bir tanesini kaçırırsan okuyucuya yanlış numara verirsin.
LaTeX bu işi senin yerine yapar. Bölümleri \section{} ile yazarsın; numarayı o koyar. Bir tabloya \label{} verip metinde \ref{} ile çağırırsın; numarayı o yazar. Bir bölümü taşıdığında bütün numaralar ve bütün göndermeler kendiliğinden düzelir.
Bu, dersin en önemli fikridir ve genellikle ters anlaşılır. Yeni başlayan biri "numarayı ben yazamıyorum" diye bunu bir kısıt sanır. Gerçek şudur: elle yazılan numara bir borçtur. Metin değiştiği anda ödenmesi gerekir ve çoğu zaman ödenmez. LaTeX numarayı senden alıp bu borcu tamamen siler.
Aynı mantık şunlar için de geçerlidir: içindekiler tablosu, şekil ve tablo listeleri, kaynakça sırası, sayfa numaraları, dipnot numaraları. Hiçbirini elle yazmazsın; hepsi metnin kendi yapısından türetilir.
İçerik ve biçim ayrı durur
LaTeX'in bütün tasarımı tek bir ayrıma dayanır: ne yazdığın ile nasıl göründüğü ayrı yerlerde durur.
Bir LaTeX belgesi üç parçadan oluşur:
1. Belge sınıfı. \documentclass{} satırı belgenin türünü söyler: makale, rapor, kitap, sunum, mektup. Bu tek satır, sayfa düzenini, kenar boşluklarını, varsayılan punto ailesini ve hangi komutların var olduğunu belirler.
2. Önsöz (preamble). Belge sınıfından sonra, gövdeden önceki kısım: paketler, kendi komutların, başlık bilgileri, dil ve kodlama ayarları.
3. Gövde. \begin{document} ile başlar, \end{document} ile biter. Yazının kendisi buradadır.
Ayrımın pratik faydası şudur: biçimi değiştirmek için metne dokunmazsın. Punto büyütmek, kenar boşluğunu değiştirmek, satır aralığını açmak, başlık numaralarını kapatmak — hepsi önsözde ya da belge sınıfı seçiminde yapılan değişikliklerdir. Metnin tek kelimesi değişmez.
Buna karşılık bir kelime işlemcide biçim, metnin içine gömülüdür: kalın yaptığın her kelime, ortala dediğin her satır, elle koyduğun her numara metnin parçasıdır. Biçim kararını değiştirmek, metni yeniden düzenlemek demektir.
Bu yüzden LaTeX belgeleri uzun ömürlüdür. On yıl önce yazılmış bir .tex dosyasını açıp belge sınıfını değiştirdiğinde metin aynı kalır, görünüm başkalaşır. Aynı şey, on yıl önce elle biçimlendirilmiş bir metin için söylenemez.
Bir ayrıntı: \end{document} satırının altına yazdığın her şey dizilmez. LaTeX belgeyi orada bitirir ve sonrasını yok sayar. Bu, uzun bir taslakta not tutmak için kullanışlıdır; ama yanlışlıkla oraya metin yazıp "neden çıktıda görünmüyor" diye aramak da yaygındır.
Ortamlar: `\begin` ve `\end` arasında ne varsa
LaTeX'te yapılar ortam (environment) denen bir kalıpla yazılır: bir şey \begin{...} ile açılır, \end{...} ile kapatılır ve ikisinin arasındaki her şey o ortamın kuralına uyar.
Bu kalıp, dilin en kolay öğrenilen tarafıdır çünkü hep aynıdır:
- \begin{abstract} ... \end{abstract} — özet.
- \begin{itemize} ... \end{itemize} — madde listesi.
- \begin{enumerate} ... \end{enumerate} — numaralı liste.
- \begin{table} ... \end{table} — tablo kabı.
- \begin{figure} ... \end{figure} — görsel kabı.
- \begin{equation} ... \end{equation} — numaralı denklem.
- \begin{thebibliography} ... \end{thebibliography} — kaynakça.
Ortamlar iç içe girebilir, ama sırayla kapanmalıdır: en son açılan en önce kapanır. Bu kural çiğnendiğinde derleyici hata verir ve hata mesajı genellikle gerçek sorunun olduğu satırı değil, sonrasını gösterir.
Ortamların bir başka faydası daha var: anlam taşırlar. \begin{itemize} yazdığında "burası bir liste" demiş olursun, "burası girintili ve başında nokta olan satırlar" dememiş olursun. Biçim değiştiğinde liste yine listedir; yalnız görünümü değişir. Bu, içerik–biçim ayrımının gündelik hayattaki hâlidir.
Etiket ve gönderim: metnin kendi hafızası
LaTeX'in en güçlü alışkanlığı etiketlemedir ve iki komutla çalışır:
- \label{anahtar} — bir yere isim verir. Bölüm, tablo, şekil, denklem, herhangi bir numaralanmış öğe.
- \ref{anahtar} — o isme karşılık gelen numarayı yazar. Denklemler için \eqref{} sayfa numarasını parantez içinde verir.
Kaynaklar için aynı mantık \cite{anahtar} ile işler; anahtar, kaynakça dosyasındaki kaydın anahtarıdır.
Bu sistemin değeri, metni kendi kendine tutarlı kılmasıdır. Bir tabloyu metnin başına taşıdığında tablo numarası değişir ve ona yapılan bütün göndermeler kendiliğinden güncellenir. Elle yazılmış bir metinde bu, tek tek düzeltme demektir; burada hiçbir iş yoktur.
Bir ayrıntı çoğu kişiyi şaşırtır: LaTeX numaraları ikinci derlemede oturtur. İlk derlemede etiketler toplanır ve yardımcı bir dosyaya yazılır; ikinci derlemede bu dosya okunur ve numaralar yerleşir. Bu yüzden "bir numara ? görünüyor" sorununun cevabı genellikle "bir kez daha derle"dir. Bu, bir hata değil, çalışma biçimidir.
Aynı mekanizma kaynakça için de geçerlidir: \cite{} ile çağrılan kayıtlar toplanır, kaynakça listesi bu çağrılardan üretilir. Yani kaynakça, senin kullanmadığın kaynakları listelemez — doğru kurulmuş bir LaTeX belgesinde bu imkânsızdır.
Üç ayrıntı bu sistemin gerçek yüzüdür:
- \ref ve \cite öncesine bölünmez boşluk (~) konur. \ref yerine ~\ref yazdığında numara bir sonraki satıra düşmez; "Bölüm" ile "4" asla ayrılmaz. Hiçbir başlangıç seviyesi bunu kendiliğinden düşünmez, oysa dizgi kalitesini en çok artıran tek karakterdir.
- \label mutlaka \caption'dan sonra gelir. Şekil veya tablo etiketini başlıktan önce koyarsan \ref şekil numarası yerine bölüm numarasını verir; hata mesajı çıkmaz, yalnızca yanlış sayı basılır. En sinsi hata türü budur: sessiz.
- Bulunmayan bir etiket derlemeyi durdurmaz; yerine ?? basılır ve "There were undefined references" uyarısı gelir. Numaralar değiştiğinde ise "Label(s) may have changed. Rerun to get cross-references right." der — bu bir hata değil, "bir kez daha derle" demenin LaTeXçesi.
Yüzer nesneler: tablo ve şekil neden yerinde durmaz
LaTeX'te tablo ve görseller yüzer (float) nesnelerdir. Yani \begin{table} ya da \begin{figure} yazdığında o nesne tam o noktaya çakılmaz; LaTeX onu sayfada en uygun gördüğü yere yerleştirir. Bu, ilk karşılaşanı şaşırtan bir davranıştır — "tabloyu buraya koydum, neden yukarı çıktı?"
Bu davranışın nedeni estetiktir: bir tablo sayfanın ortasında kalırsa metin ikiye bölünür ve sayfada büyük bir boşluk oluşur. Yüzer nesneler bu boşlukları doldurur. Yerleşimi yönlendirmek için konum harfleri kullanılır: burada, sayfa başı, sayfa sonu, ayrı sayfa gibi tercihler.
Yüzer nesnelerin bir kuralı vardır: metinde ona mutlaka gönderme yapılmalıdır. "Aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi" gibi bir ifade yerine \ref{} ile numaraya atıf yapılır, çünkü tablo yer değiştirebilir ve "aşağıdaki" ifadesi yanlış kalabilir. Bu, LaTeX'in seni doğru alışkanlığa zorladığı ender durumlardan biridir: numarayı kullanmak zorunda kalırsın, çünkü başka güvenilir yol yoktur.
Tabloların görünümü için yaygın bir paket booktabs'tır. Kuralı şudur: dikey çizgi kullanma, yatay çizgileri üçe indir — tablonun üstü, başlık çizgisi ve altı. Az çizgi, daha okunur tablo demektir; çizgiler veriyi çerçevelemek yerine böler.
Konum belirteçleri h (buraya, yaklaşık), t (üst), b (alt), p (yalnız yüzer nesnelere ayrılmış sayfa) ve ! (dahili kuralları geçersiz kıl) harfleridir; birden çok harf birlikte verilebilir. Bir sınır da vardır: varsayılan olarak en fazla 18 işlenmemiş yüzer nesne bekleyebilir. Aşarsan Too many unprocessed floats. hatası alırsın. Acil çözüm \clearpage ile kuyruğu boşaltmaktır — çünkü belge sonunda ve \clearpage'ta LaTeX bütün kısıtları gevşetir.
Fark et: elle numaralandırma ve kendiliğinden numaralandırma
Şemanın üst kısmında iki sütun var; ikisinde de aynı makale duruyor.
Solda elle yazılmış hâli: bölüm numaraları metnin içine yazılmış, göndermeler elle kurulmuş. Yeni bir bölüm araya girdiği an her şey kayar: bölüm numaraları, tablo numaraları, metindeki göndermeler. Şemanın kırmızı okları bu kaymayı gösteriyor — tek bir ekleme, on bir ayrı düzeltme doğuruyor.
Sağda LaTeX hâli: metinde numara yok, yalnız \label ve \ref var. Yeni bölüm eklendiğinde hiçbir şey elle düzeltilmiyor; derleme sırasında bütün numaralar yeniden üretiliyor.
Fark et: soldaki metin daha çok emek istiyor ve buna rağmen daha kırılgan. Sağdaki metin daha az emek istiyor ve daha dayanıklı. Bu, zanaatta nadir görülen bir durumdur: doğru yol aynı zamanda kolay yoldur.
Şemanın alt şeridinde kaçış karakterleri var. LaTeX'te bazı karakterler komut anlamı taşır — yüzde işareti yorum başlatır, alt çizgi matematikte alt simge yapar, & tabloda sütun ayırır, $ matematiği açar, \ komut başlatır. Bunları metinde düz yazı olarak kullanmak istediğinde önlerine ters bölü koyarsın. Yeni başlayanların metninin yarısının kaybolmasının tek sebebi budur: bir yüzde işareti, satırın geri kalanını sessizce yoruma çevirir.
Derleme hatası okumanın ilk kuralı şudur: hatanın bildirildiği yer, hatanın gerçekte oluştuğu yer olmayabilir. LaTeX, hatayı ancak o hata olmadan gerçekleşemeyecek bir şeyle karşılaştığında fark eder; kapanmayan bir süslü parantez çoğu zaman belgenin sonunda bildirilir. Bu yüzden hata mesajının satırına değil, ondan önceki yapıya bakılır: açılmış bir ortam kapanmış mı, parantezler dengeli mi, \ ile boş satır karışmış mı?
İkinci kural: belge tuhaf davranıyorsa ve kod doğru görünüyorsa, yardımcı dosyalar bayatlamış olabilir. Dil, kaynakça ve gönderme bilgileri yardımcı dosyalarda tutulur; bir kez daha derlemek ya da yardımcı dosyaları temizlemek sorunu çözer. Bu, "kodda hata var" refleksinden önce denenmesi gereken şeydir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.