Kaynak, Dürüstlük ve Hakemlik
Kaynakça bir süs değil okuma parmak izidir. Bu ders literatür taramasının sentez olduğunu, atıf zincirinin nasıl kurulduğunu, intihalin sınırını, hakemliğin ne yaptığını ve ön baskının kurallarını gösteriyor.
Gizli kural: kaynakça bir okuma parmak izidir
Hakemler ve editörler bir makaleyi okurken ilk bakmadıkları şey sonuçlardır. Önce kaynakçaya bakarlar. Çünkü kaynakça, yazarın o konuyu ne kadar okuduğunu ve neyi okumadığını tek bakışta söyler.
Bu, yeni yazarların en çok şaşırdığı şeydir. Kaynakça bir formalite değil, savunulabilir bir okuma listesidir. Şu soruların cevabı orada aranır:
- Alanın kurucu çalışmaları var mı, yoksa yalnızca son üç yılın kolay bulunan makaleleri mi?
- Zıt görüşler de listelenmiş mi, yoksa yalnızca yazarın tezini destekleyenler mi?
- Kaynaklar birinci elden mi okunmuş, yoksa başka makalelerin özetlerinden mi devşirilmiş?
- Aynı kaynaklar tekrar tekrar mı sayılmış (kendinden şişirme), yoksa gerçekten geniş bir tarama mı?
Dördüncü soru, "atıf çiftliği" denilen bir kötü alışkanlığa işaret eder: bir grup yazarın sürekli birbirine atıf yapması. Kaynakçada aynı üç ismin on beş kez geçtiğini gören editör, o alanın geri kalanının okunmadığını düşünür.
Buna karşılık bir kaynakçanın gücü çeşitlilikten gelir: farklı gruplardan, farklı dergilerden, farklı yıllardan gelen ve birbirini desteklemeyen kaynaklar. "Karşıt görüşü de okudum ve şu yüzden katılmıyorum" diyebilen bir metin, yalnızca hemfikirlerini toplayan bir metinden çok daha güçlüdür.
Literatür taraması sentezdir, özet dizisi değil
Yeni başlayanların literatür taraması genellikle şöyle görünür:
A (2019) şunu buldu. B (2020) şunu buldu. C (2021) başka bir şey buldu. D (2022) ise farklı bir sonuca vardı.
Bu bir özet dizisidir, tarama değil. Her kaynak ayrı bir ada gibi durur; aralarında ilişki kurulmamıştır. Okuyucu bunu okuduğunda alanı değil, yazarın okuma listesini öğrenir.
Doğru tarama konuya göre kurulur, kronolojiye göre değil. Yani şöyle:
Alan, X'in nasıl ölçüleceği konusunda ikiye bölünmüş durumda. Bir grup A ve B'nin önerdiği dolaylı ölçüyü kullanıyor; diğer grup C'nin doğrudan ölçüsünü savunuyor. D, iki yaklaşımın da aynı örneklem hatasını taşıdığını gösterdi ve tartışma o günden beri çözülmemiş durumda.
Fark şu: birincisinde kaynaklar listeleniyor, ikincisinde kaynaklar konuşturuluyor. İkincisinde yazar bir tartışma kurmuş, kaynakları o tartışmanın tarafları olarak yerleştirmiş ve sonunda tartışmanın nerede durduğunu söylemiştir. Kendi çalışması da bu tartışmanın içine, bir boşluğa oturur.
Bir test: taramayı okuduktan sonra okuyucu "bu alanda şu an ne tartışılıyor?" sorusuna cevap verebiliyor mu? Cevap veremiyorsa ortada tarama yok, liste var.
İkinci bir test daha var: taramadaki her paragraf kendi cümlesiyle başlamalı, kaynak adıyla değil. Bir paragraf "A (2019)" diye başlıyorsa, o paragraf büyük olasılıkla bir özettir. "Ölçüm sorunu" diye başlıyorsa, o paragraf bir sentezdir.
Atıf zinciri: bir iddiayı kaynağına kadar takip etmek
İyi bir atıf, okuyucuya iddiayı kontrol etme yolu bırakır. Bu yüzden yalnızca yazar ve yıl yetmez; sayfa numarası, dergi, cilt ve tercihen DOI gerekir.
DOI (Digital Object Identifier), bir yayına verilen kalıcı kimliktir. İnternet adresleri değişir, dergiler kapanır, siteler yeniden kurulur; DOI kalır. Bir makaleye DOI ile atıf yaptığında, okuyucu on yıl sonra da o yayına ulaşabilir.
Atıf zincirinin pratik kuralı şudur: ikinci elden atıf yapma. Bir makalenin "A'ya göre şöyleymiş" dediğini görüp A'yı okumadan atıf yaparsan, iki risk alırsın. Birincisi, aradaki makale A'yı yanlış aktarmış olabilir; sen de yanlışı çoğaltırsın. İkincisi, A aslında tam tersini söylüyor olabilir — bu durumda senin iddian kaynaksız kalır. A'yı bulamıyorsan, doğru davranış "A'dan aktaran B'ye göre" diye yazmaktır; bu, dürüst bir ikinci el atıftır.
Bunun bir uzantısı da şudur: özetlere atıf yapılmaz. Bir makalenin özeti, makalenin kendisi değildir; yöntemin ayrıntısını, sınırlılıkları ve sayıları içermez. Bir iddiayı özetten alıp tam metni okumadan kullanmak, alanda en sık yapılan sessiz hatadır.
İntihalin sınırı: fikir, cümle ve kendinden intihar
İntihal yalnızca "başkasının cümlesini kopyalamak" değildir. Üç ayrı şey karıştırılır:
1. Fikir intihali. Başkasının özgün fikrini kendi fikrinmiş gibi sunmak. Kelimeler sana ait olsa bile fikir başkasınınsa bu intihaldir.
2. Metin intihali. Cümleleri kopyalamak ya da çok yakınını yazmak ("yama" yazarlık). Birkaç kelimeyi değiştirmek intihali ortadan kaldırmaz.
3. Kendinden intihal. Kendi önceki yayınını, yeni bir katkı sunmadan tekrar yayınlamak. Kendi metnini kullanma hakkın vardır, ama yeni bir yayın gibi gösterme hakkın yoktur; önceki çalışmaya atıf yapman gerekir.
Sınır şuradadır: fikir serbesttir, ifade değildir. Bir başkasının bulgusunu kendi cümlelerinle, kaynağını göstererek anlatabilirsin — bu bilimin normal işleyişidir. Ama o bulgunun ifadesini, kurgusunu, tablosunu kopyalayamazsın.
Alıntı yaptığında iki şey zorunludur: tırnak içinde vermek ve kaynağı göstermek. Yalnızca kaynağı göstermek yetmez; tırnaksız alıntı, kaynağı gösterilse bile metin intihalidir. Yalnızca tırnak koyup kaynağı göstermemek de intihaldir.
Bir de yazar sırası meselesi vardır. Alandaki gelenek değişir: bazı alanlarda ilk yazar en çok katkı verendir, bazılarında alfabetik sıralanır, bazılarında son yazar laboratuvarı yönetendir. Sıralama müzakere edilir ve genellikle çalışmanın başında konuşulur. Sonradan "ben birinci olmalıydım" demek, işin en sık bozulan tarafıdır.
Hakemlik: kör, çift kör ve masa reddi
Hakemlik, bir makalenin yayımlanmadan önce alan uzmanlarınca değerlendirilmesidir. Amaç kapı tutmak değil, hatayı yayımdan önce yakalamaktır.
Üç yaygın biçim var:
- Tek kör (single-blind). Hakem yazarın kim olduğunu bilir, yazar hakemin kim olduğunu bilmez. En yaygın biçimdir; avantajı hakemin yazarın geçmişini ve güvenilirliğini bilmesidir.
- Çift kör (double-blind). İkisi de birbirini bilmez. Amaç, yazarın kurumunun, ününün ya da cinsiyetinin değerlendirmeyi etkilememesidir. Hakem yazarın kendi makalesini tanıyıp lehine davranabilmesi de bu düzenle engellenir.
- Açık hakemlik. İkisi de bilir. Bazı dergiler bunu tercih eder, çünkü yorumun sorumluluğunu artırır.
Bir de "masa reddi" (desk rejection) vardır: editörün makaleyi hakeme hiç göndermeden geri çevirmesi. Bu genellikle kapsam dışılık, biçim kurallarına uymama ya da çok zayıf bir katkı anlamına gelir. Masa reddi bir hakaret değil, bir zamandan tasarruftur; hızlı gelmesi iyi haberdir, çünkü makaleyi başka yere hemen gönderebilirsin.
Hakem yorumu okumanın doğru yolu şudur: yorumu metne yönelik oku, kişiye yönelik değil. Bir hakem "bu iddia desteklenmiyor" dediğinde bunu "sen yetersizsin" diye çevirmek, en pahalı yanlış okumadır. Ayrıca hakemler her zaman haklı değildir: bir yorumu reddetme hakkın vardır, ama gerekçesini yazmak zorundasın. Cevap mektubunda her yorumu tek tek ele alıp ne yaptığını söylemek, kabul şansını en çok artıran tek şeydir.
Ön baskı, yayın etiği ve kadeh modelinin dışı
Ön baskı (preprint), bir makalenin hakem değerlendirmesinden geçmeden herkese açık bir sunucuda paylaşılmasıdır. Faydası hızlıdır ve öncelik hakkını korur: bulguyu aylarca bekletmeden alana duyurursun. Riski de açıktır: hakemlikten geçmemiş bir metin, doğrulanmamış hâliyle dolaşıma girer.
Burada bir kural vardır: Ingelfinger kuralı. Bir dergiye gönderilen makalenin, aynı içerikle başka bir yerde yayımlanmamış ya da değerlendirmede olmaması beklenir. Kuralın mantığı şudur: aynı bulgu iki dergide birden çıkarsa, literatür olduğundan büyük görünür. Ön baskı sunucuları bu kuralın dışındadır ve çoğu dergi ön baskıyı engellemez — ama hangi derginin ne yaptığını önceden bilmek yazarın işidir.
Yayın etiğinin üç ağır ihlali şunlardır ve üçü de kariyer bitirir:
1. Uydurma (fabrication). Olmayan veri üretmek. En ağırı budur.
2. Çarpıtma (falsification). Var olan veriyi, sonucu değiştirecek biçimde işlemek ya da uygun olmayanları sessizce çıkarmak.
3. Aşırma (plagiarism). Yukarıda anlatılan intihal.
Bir de daha sessiz olanı var: seçerek raporlama. Yalnızca işine gelen sonucu yazmak, çalışmayan denemelerden söz etmemek, sınırlılıkları gizlemek. Bu, veriyi değiştirmek kadar ağır olmasa da bilimin kendini düzeltme mekanizmasını bozar; çünkü okuyucu, senin yürümediğin yolları da görmek zorundadır.
Son olarak: iyi bir makale kendi sınırlılığını kendi yazar. "Bu çalışma şu örneklemle sınırlıdır, şu değişkeni ölçmemiştir" diyen bir Tartışma bölümü, her şeyi kanıtladığını ima edenden çok daha inandırıcıdır. Hakemin en sevdiği cümle budur.
Alıntı, başka sözcüklerle ifade ve özet: üçü de atıf ister
Kaynaktan yararlanmanın üç yolu vardır ve üçü karıştırılır:
- Alıntı. Birebir, kelimesi kelimesine, dar bir kesit. Tırnak içinde verilir ve kaynağı gösterilir.
- Başka sözcüklerle ifade (parafraz). Kendi cümlelerinle, biraz kısaltarak, görece geniş bir kesit.
- Özet. Yalnız ana fikirler, belirgin biçimde kısa, kuş bakışı.
Üçü de atıf gerektirir. En yaygın yanılgı tam burada durur: "kendi cümlelerimle yazdım, artık kaynak göstermeme gerek yok." Hayır. Sözcükler senin, fikir başkasının; atıf fikre yapılır, cümleye değil.
Hangisini seçeceğin de rastgele değildir:
- Yazarın sözcüklerinin gücünü kullanmak, yazara karşı çıkmak ya da etkili bir ifadeyi öne çıkarmak istiyorsan alıntı yaparsın.
- Kısa bir pasajı açıklamak, alıntıyı azaltmak, tam ifade önemli değilse ya da sayısal veri aktarıyorsan başka sözcüklerle ifade edersin.
- Yalnız ana fikri vermen yeterliyse özetlersin.
Profesyonelin alışkanlığı şudur: alıntıyı idareli kullanır. Uzun bir alıntı dizisi, yazarın kendi sesini kaybettiğini gösterir. Doğru yol, paragrafı kendi cümlenle açıp kendi cümlenle bitirmek, kaynağı ortada konuşturmaktır.
Gizli kural: göndermeden önce dergiyi denetle
Bir makaleyi yanlış dergiye göndermenin bedeli aylardır. Daha kötüsü vardır: yırtıcı dergi. Yırtıcı dergiler hakemlik yapıyormuş gibi görünür, ücret alır ve makaleyi yayımlar; sonuç, literatüre karışmış ama denetlenmemiş bir metindir. Genç bir araştırmacının CV'sine yazdığı böyle bir yayın, sonradan itibar kaybına dönüşür.
Deneyimli yazarlar göndermeden önce şu listeyi işletir:
1. Derginin adı benzersiz mi? Başka bir dergiyle karıştırılabiliyor mu, bilinen bir derginin adına çok benziyor mu?
2. Yayıncıya telefon, e-posta ve posta ile ulaşabiliyor musun? Yalnız bir iletişim formu varsa bu bir uyarı işaretidir.
3. Dergi, hakemlik türünü ve makale başına kaç hakem kullandığını yazıyor mu? Yazmıyorsa süreç belirsizdir.
4. Kabul ya da çok kısa hakemlik süresi garantisi veriyor mu? Gerçek hakemlik garanti veremez; süre garantisi genellikle hakemlik yapılmadığının işaretidir.
5. Dergi ISSN portalında bulunuyor mu?
6. Yayıncı COPE, DOAJ veya OASPA üyesi mi?
Bu listenin altında yatan fikir şudur: dergiye güvenmeden önce dergiyi denetle. Alanın iyi dergilerini bilmek, bir makaleyi nereye göndereceğini bilmek demektir; bu bilgi de o alanı okumaktan gelir. Kaynakçanı okuma parmak izi yapan şeyle aynı şeydir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.