Alıntı ve Sınırlar: Kaynak Vermek Yetmez

Kanun, telifi bazı hâllerde sınırlar; ama bu sınırların her biri şartlıdır. Bu ders iktibasın iki şartını, eğitim ve haber sınırlarını ve "kaynakça verdim" savunmasının nerede durduğunu gösteriyor.

Sınırlar bir liste, bir lütuf değil

Telif, mutlak bir yasak değildir; kanun bazı kullanımları serbest bırakır. Bu serbestiler kanunda sayılıdır: mevzuat ve içtihatlar, nutuklar, eğitim ve öğretim, iktibas, gazete içeriği, haber, şahsen kullanma. Liste dışında kalan bir kullanım için "zaten herkes yapıyor" demek bir dayanak değildir.

Sınırların çoğu iki ortak şarta bağlıdır. Birincisi amaç: kullanım, kanunun saydığı amaca hizmet etmelidir. İkincisi ölçü: kullanım, hak sahibinin meşru menfaatlerine haklı bir sebep olmadan zarar vermemeli ve eserden normal yararlanmayla çelişmemelidir. Bu iki şart birlikte okunmadan hiçbir sınıra güvenilmez.

Bir de kanunun kendi metninden gelen bir örnek var: resmen yayımlanan veya ilan olunan kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, tebliğ, genelge ve kazai kararların çoğaltılması, yayılması, işlenmesi veya herhangi bir suretle bunlardan faydalanma serbesttir. Bu dersin kaynaklarının mevzuat olması da aynı serbestiye dayanır.

İktibas: dört hâl, iki şart

Kanun iktibası dört hâlde caiz görür: alenileşmiş bir eserin bazı cümle ve fıkralarının müstakil bir ilim ve edebiyat eserine alınması; yayımlanmış bir bestenin en çok tema, motif, pasaj ve fikir nevinden parçalarının müstakil bir musiki eserine alınması; alenileşmiş güzel sanat eserlerinin ve yayımlanmış diğer eserlerin maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve içeriğini aydınlatmak maksadıyla bir ilim eserine konulması; alenileşmiş güzel sanat eserlerinin ilmi konferans veya derslerde konuyu aydınlatmak için projeksiyon ve benzeri vasıtalarla gösterilmesi.

Dört hâlin ortak noktası şudur: iktibas, kendi eserinin içinde ve onu aydınlatmak için yapılır. Alıntı, kendi işinin yerine geçen bir kopya değildir. "Maksadın haklı göstereceği nispet" ifadesi de bu yüzden ölçüyü eserin bütününe bırakır; sabit bir cümle sayısı yoktur.

İkinci şart biçimle ilgilidir: iktibasın belli olacak şekilde yapılması lazımdır. İlim eserlerinde, iktibas hususunda kullanılan eserin ve eser sahibinin adından başka bu kısmın alındığı yer belirtilir. Yani kaynak göstermek bir nezaket değil, kanuni şarttır; ama tek başına yeterli de değildir.

Eğitim, haber ve şahsen kullanma

Eğitim sınırı, yayımlanmış bir eserin tüm eğitim ve öğretim kurumlarında, yüz yüze eğitim ve öğretim maksadıyla doğrudan veya dolaylı kâr amacı gütmeksizin temsilini, eser sahibinin ve eserin adının mutat şekilde açıklanması şartıyla serbest bırakır. Yani sınıfta bir film göstermek başka, onu çevrim içi bir kursa koymak başkadır; ikincisi umuma iletim hakkına dokunur.

Haber sınırı da dardır: haber mahiyetinde olmak ve bilgilendirme kapsamını aşmamak kaydıyla, günlük hadiselere bağlı olarak eserlerden bazı parçaların alınması mümkündür. Buradaki anahtar kelime bazı parçalar ve bilgilendirme kapsamıdır. Bir belgeselin tamamını "haber" başlığıyla yayınlamak bu sınıra girmez.

Basın veya radyo tarafından umuma yayılmış günlük havadisler ve haberler ise ayrı bir sınırın konusudur: m. 36 uyarınca, Basın Kanunu'nun 15. maddesi saklı kalmak üzere serbestçe iktibas olunabilir. Gazete veya dergilerde çıkan günlük meselelere ilişkin makale ve fıkralarda iktibas hakkı açıkça saklı tutulmamışsa aynen veya işlenmiş şekilde alma; saklı tutulmuşsa yalnızca kısaltılmış basın özeti şeklinde alma mümkündür. Her hâlde iktibas edilen gazete, dergi veya ajansın adı, tarih ve sayısı ile makale sahibinin adı belirtilir.

Şahsen kullanma sınırı ise kâr amacı güdülmeksizin şahsen kullanmaya mahsus çoğaltmayı mümkün kılar; ancak bu çoğaltma hak sahibinin meşru menfaatlerine zarar veremez veya eserden normal yararlanmaya aykırı olamaz. Bilgisayar programlarında kanun ayrıca net konuşur: programı yasal yollardan edinen kişinin programı yüklemesi, çalıştırması ve hataları düzeltmesi sözleşmeyle önlenemez.

Fark et: kaynakça verdim, öyleyse serbest

Olay: A, bir yazı için başka bir yazarın metninden uzun bölümler alır, sonunda kaynakça gösterir. B, "kaynak vermişim, alıntı yapmışım" der.

Fark: Kaynak göstermek iktibasın şartlarından yalnızca biridir. Kanun ayrıca iktibasın belli olacak şekilde yapılmasını, kullanılan eserin ve sahibinin adının yanında alınan yerin belirtilmesini ister. Ama bunlar yerine gelse bile iktibas, kendi eserini aydınlatmak amacıyla ve maksadın haklı göstereceği nispette kalmalıdır. A'nın metni, kendi yazısının yerine geçen bir aktarım hâline gelmişse, kaynakça o metni iktibas yapmaz.

Ders: Kaynakça bir saygı göstergesi ve kanuni şarttır; ama kullanımın ölçüsünü değiştirmez. Alıntının uzunluğu, kendi eserin içindeki işlevi ve piyasadaki yerine geçip geçmediği birlikte değerlendirilir.

Stüdyoda üç kontrol

Bir alıntıyı yayına almadan önce üç şeyi kontrol edin. Bir: Kaynak alenileşmiş mi; yani hak sahibinin rızasıyla umuma arz edilmiş mi? İki: Alıntı kendi işimin içinde onu aydınlatıyor mu, yoksa kendi işimin yerini mi alıyor? Üç: Kaynak, eser adı, sahibi ve alınan yer açıkça görünüyor mu?

Bu üç kontrol, özellikle moodboard, ilham panosu ve referans klasörü alışkanlığı olan ekipler için önemlidir. İlham almak serbesttir; ilham aldığınız ifadeyi kopyalamak değildir. Arada kalan gri alanı, "bunu kim, nereden, ne kadar aldı" sorusuyla somutlaştırmak gerekir. Bu soru, sonradan çıkacak bir tartışmada en sağlam savunmadır: kim, nereden, ne kadar aldı?

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.