Creative Commons ve Yapay Zekâ

Creative Commons bir feragat değil, şartlı bir izindir; yapay zekâ ise telifin henüz kapanmamış dosyasıdır. Bu ders ikisini de kesinmiş gibi anlatmadan okuyor.

CC lisansı: feragat değil, şartlı izin

Creative Commons lisansları, eser sahibinin haklarından vazgeçmesi değildir. CC BY 4.0 metni, lisans verenin "Lisansa Konu Haklar"ı belirli koşullara tabi olarak verdiğini söyler. Yani ortada bir izin vardır; ama bu izin şartsız denemez.

Lisans metni, manevi hakların kapsam dışında kaldığını da açıkça yazar: eserde değişiklik yapılmasını menetme hakkı gibi manevi haklar, aleniyet, gizlilik ve benzeri kişisel haklar için bu kamu lisansı kapsamında lisans verilmemektedir. Bu, Türk hukukunda gördüğümüz manevi hak rejimiyle aynı yöne bakar: mali kullanım izni, künye ve bütünlük tartışmasını kendiliğinden kapatmaz.

Bir de "onaylamama" maddesi vardır: lisans metnindeki hiçbir husus, lisans verenin sizinle veya kullanımınızla bağlantılı olduğu, size sponsor olduğu ya da resmî statü verdiği iddiasına izin olarak yorumlanmaz. Yani "CC" logosu, eser sahibinin sizin işinizi onayladığı anlamına gelmez.

Atıf: kağıt üzerinde yedi kalem

CC BY'nin çekirdeği atıftır ve metin bunu kalem kalem sayar. Lisanslı materyali paylaştığınızda, lisans veren tarafından talep edilebilecek makul bir yolla şunları muhafaza etmelisiniz: materyalin sahibinin ve belirtilmiş diğer alıntı yapılacak kişilerin kimliği; telif hakkı bildirimi; bu kamu lisansına atıfta bulunan bir bildirim; garanti reddine atıfta bulunan bir bildirim; mümkün olduğu ölçüde materyal için URI veya bağlantı adresi. Ayrıca materyalde değişiklik yapıp yapmadığınızı belirtmeli ve önceki değişikliklere ilişkin bilgileri korumalısınız. Son olarak materyalin bu kamu lisansı kapsamında lisanslı olduğunu belirtmeli ve lisans metnini veya lisansın URI/bağlantı adresini vermelisiniz.

Bu liste, "kaynak verdim" cümlesinden çok daha ayrıntılıdır. Bir görseli kullandığınızda yalnızca sanatçının adını yazmak yetmez; lisans adı, lisans bağlantısı, değişiklik bilgisi ve varsa telif bildirimi de görünmelidir. Özellikle türev işlerde "değiştirdim mi" sorusunun cevabı yazılı olmalıdır.

Pratik bir kontrol listesi: eser sahibi, eser adı, lisans (CC BY 4.0), lisans linki, kaynak linki, "bu lisans kapsamında lisanslıdır" bildirimi, değişiklik notu. Yedi satır, sonradan doğacak bir ihtarın önünü keser.

Hangi lisans, hangi metin?

Bu ders yalnızca CC BY 4.0 lisansının Türkçe yasal metnini inceliyor. Creative Commons'ın başka lisansları vardır ve her birinin şartları kendi metninde yazılıdır. "CC" ibaresini görmek, istediğiniz gibi kullanabileceğiniz anlamına gelmez; hangi lisansın hangi sürümü olduğunu okumak gerekir.

Lisans sürümü de önemlidir. Bir eserin üzerinde 4.0 yazıyorsa, o metnin şartları geçerlidir; eski bir sürümün şartları kendiliğinden uygulanmaz. Ayrıca lisans, eser sahibinin verdiği iznin sınırını çizer; lisansın kapsamadığı bir kullanım için ayrıca izin gerekir.

Bu yüzden bir kaynağı kullanmadan önce üç şeyi okuyun: lisansın adı ve sürümü, atıf şartları, ticari kullanım ve türev konusundaki hükümler. Metni okumadan yapılan kullanım, iyi niyetle yapılmış olsa bile şartların dışına çıkabilir.

Yapay zekâ: açık sorular

Yapay zekâ ile üretilen içerikte telif sorusu kapanmış değildir. ABD Telif Ofisi, "Copyright and Artificial Intelligence" başlıklı raporunu bölümler hâlinde yayımlıyor: 31 Temmuz 2024'te dijital replikaları ele alan birinci bölüm, 29 Ocak 2025'te üretken yapay zekâ çıktılarının telif edilebilirliğini ele alan ikinci bölüm, 9 Mayıs 2025'te ise üretken yapay zekâ eğitimi konusunda ön yayın niteliğinde üçüncü bölüm. Ofis, üçüncü bölümün nihai sürümünün ileride yayımlanacağını, analiz ve sonuçlarda esaslı bir değişiklik beklenmediğini belirtiyor.

Bu bölümler, tartışmanın hangi eksenlerde yürüdüğünü gösterir: çıktının telif edilebilirliği, eğitim verisinin kullanımı ve dijital replikalar. WIPO da telif konusundaki çalışmalarını sürdürüyor. Yani bugün kesin bir kural varmış gibi konuşmak, kaynakların söylediğinden fazlasını söylemek olur.

Türk hukuku tarafında ise dersin dayandığı mevzuat metinlerinde yapay zekâya özgü ayrı bir hüküm bulunmuyor. Bu nedenle tartışma, eserin sahibinin hususiyetini taşıması gibi genel hükümler üzerinden yürütülüyor. Somut bir uyuşmazlıkta uzman değerlendirmesi gerekir; bu ders hukuki danışmanlık değildir.

Fark et: yapay zekâ ile üretilen kapak

Olay: A, bir kitap kapağını üretken bir görsel aracıyla oluşturur, üzerine kendi tipografisini ekler ve yayımlar. B, aynı aracı benzer bir istemle kullanarak çok yakın bir kapak üretir. A, "benim kapağım çalındı" der.

Fark: Burada üç ayrı soru var. Bir: Çıktı üzerinde kimin hangi katkısı var; A'nın tipografi ve kompozisyon seçimi insan katkısı olarak ayrı durur. İki: Aracın kullanım şartları ne diyor; bazı araçlar çıktının kullanımına dair kendi kurallarını koyar. Üç: Benzerlik, fikir düzeyinde mi kaldı, yoksa korunan ifadeye mi indi?

Ders: Yapay zekâ, telif sorularını ortadan kaldırmıyor; katmanları çoğaltıyor. Bu nedenle aracın şartlarını okumak, insan katkısını belgelemek ve üretim sürecini saklamak, bugünün en pratik savunmasıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.