Koruma Süresi ve Kamu Malı

Mali haklar sonsuz değildir; süre dolunca eserden herkes faydalanabilir. Ama süre nasıl hesaplanır, işlenmeler bu süreyi nasıl etkiler ve kamu malı neyi kapsamaz?

Mali haklar zamanla sınırlı

Kanun ilk cümlede net konuşur: eser sahibine tanınan mali haklar zamanla mukayyettir. 46 ve 47 nci maddelerdeki hâller dışında koruma süresinin bitiminden sonra herkes, eser sahibine tanınan mali haklardan faydalanabilir.

Bu, telifin bir süre ekonomisi olduğu anlamına gelir. Yaratıcı, eserinden belirli bir süre boyunca mali olarak yararlanır; süre bittiğinde eser toplumun ortak alanına geçer. Bu geçiş, eserin değersizleşmesi değil, kullanım rejiminin değişmesidir.

Sürenin başlangıcı da kendi kurallarına bağlıdır. Koruma süresi, eserin alenileşmesinden önce başlamaz. Ölümden itibaren başlayan sürelerin hesabında ise eser sahibinin öldüğü seneyi takip eden yılın ilk günü başlangıç tarihi sayılır. Yani hesap, takvim yılı mantığıyla yürür. Bu kural, aynı yıl içinde ölen iki sanatçının eserlerinin aynı tarihte kamu malına düşmesini sağlar; ay ve gün farkı süreyi değiştirmez.

70 yıl ve birlikte eser

Koruma süresi eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder. Bu süre, eser sahibinin birden fazla olması durumunda, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden itibaren yetmiş yıl geçmekle son bulur.

Birlikte eser kuralı, pratikte süreyi uzatabilir. Dört kişinin birlikte ürettiği bir eserde en genç ortak en son ölürse, süre onun ölümünden sonra işlemeye başlar. Bu yüzden "eski bir eser" ifadesi, tek başına kamu malı anlamına gelmez; kimin ne zaman öldüğüne bakmak gerekir.

Sahibinin ölümünden sonra alenileşen eserlerde koruma süresi ölüm tarihinden sonra 70 yıldır. Sahibi belli olmayan eserlerde ise kanun farklı bir başlangıç koyar: koruma süresi eserin aleniyet tarihinden sonra 70 yıldır; meğer ki eser sahibi bu sürenin bitmesinden önce adını açıklamış bulunsun. İlk eser sahibi tüzel kişi ise süre aleniyet tarihinden itibaren 70 yıldır.

Asıl ve işlenme ayrı süreler

Kanun, bir eserin aslı veya işlenmeleri için tanınan koruma sürelerinin birbirine tabi olmadığını söyler. Yani kamu malına düşmüş bir romanı yeni bir dille yeniden çeviren kişi, çeviri üzerinde kendi süresine sahip olur; asıl romanın süresi bitmiş olsa bile.

Bu ayrım, kültür endüstrisinde sık işe yarar. Eski bir masalı yeniden resimleyen çizer, kendi çizimleri üzerinde hak sahibidir. Eski bir bestenin yeni düzenlemesini yapan müzisyen, düzenleme üzerinde hak sahibidir. Ama bu yeni hak, asıl eserin serbest kalmasıyla karıştırılmamalıdır; ikisi ayrı katmanlardır.

Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: işlenme, asıl esere nispetle müstakil değildir ve asıl eser sahibinin haklarına zarar getirmemek şartıyla korunur. Asıl eser kamu malıysa bu şart pratikte hafifler; ama işlenmenin kendi sahibi ve kendi süresi yine vardır.

Kamu malı neyi kapsamaz?

Kamu malı, mali hakların süresinin dolması anlamına gelir. Manevi haklar bu hesabın dışındadır. Kanun, eser sahibinin ölümünden sonra sayılan kişilerin bazı manevi hakları ölümden itibaren yetmiş yıl kendi namlarına kullanabileceğini düzenler. Yani süre dolduğunda bile eserin künyesini silmek, eseri bozmak veya sahibiymiş gibi davranmak ayrı bir tartışma konusudur.

Ayrıca kamu malı, eserin fiziki nüshasının sahibinin haklarını ortadan kaldırmaz. Bir tablonun aslı kimdeyse, o kişinin malik olarak hakları saklıdır; tabloyu bozamaz ve yok edemez. Dijital bir arşivdeki tarama veya restorasyon da ayrı bir emek ürünü olabilir.

Dijital arşivlerde bu katmanlar iç içe geçer: tarama, renk düzeltmesi ve altyazı ayrı emeklerdir. Bu yüzden "kamu malı" bir serbestlik değil, bir katmandır. Eserin ifadesi serbest kalır; künye, fiziki nüsha ve yeni işlenmeler kendi kurallarıyla yaşamaya devam eder. Bu ayrımı gözden kaçırmamak için eserin katmanlarını bir tabloya yazın.

Fark et: eski filmi yeniden yayınlamak

Olay: A, 1950'lerden kalma bir filmi dijital platformda yayınlamak ister. Filmin yönetmeni ve senaristi 1970'lerde ölmüştür. A, "süre doldu, serbest" diye düşünür.

Fark: Önce eserin sahiplerinin kim olduğu ve ölüm tarihleri netleşmelidir. Birlikte eserlerde süre, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden işlemeye başlar. Ayrıca filmin restorasyonu, yeni müzik düzenlemesi veya altyazı çevirisi gibi katmanlar varsa, bunların kendi süreleri ve kendi hak sahipleri olabilir.

Ders: Kamu malı hesabı, tek bir tarihle değil, katman katman yapılır: asıl eser, işlenmeler, fiziki nüsha ve yeni katkılar. Bu hesabı yapmadan yayına gitmek, sonradan gelen bir ihtarın en sık nedenidir. Yayın öncesi bu hesabı yazılı hâle getirmek, hem hukuki hem de arşiv açısından işi kolaylaştırır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.