Mali Haklar: Her Kullanım Ayrı İzin

Telifte "kullanım hakkı" tek bir anahtar değil, bir anahtar demetidir. Çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim ayrı haklardır; biri için verilen izin diğerini açmaz.

Mali haklar birbirine bağlı değildir

Kanun, alenileşmiş bir eserden eser sahibine münhasıran tanınan faydalanma hakkının, kanunda mali hak olarak gösterilenlerden ibaret olduğunu söyler ve hemen ardından kritik cümleyi kurar: mali haklar birbirine bağlı değildir; bunlardan birinin tasarrufu ve kullanılması diğerine tesir etmez.

Bu cümle, sözleşmelerde en çok atlanan ayrıntıyı açıklar. "Kullanabilirsin" demek, hangi hak bakımından kullanabileceğini söylememek demektir. Bir dosyayı teslim etmek, o dosyanın çoğaltılmasına, satılmasına, sahnelenmesine ve internette yayınlanmasına ayrı ayrı izin vermek anlamına gelmez.

Mali hakların listesi kanunda sayılıdır: işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim. Bu listeyi bilmek, bir teklifin kapsamını okumanın ilk adımıdır. Karşı taraf "telifini alıyoruz" dediğinde sorulacak soru şudur: hangi hak, hangi süre, hangi bölge, hangi medya?

Çoğaltma: kopyanın kendisi

Çoğaltma hakkı, bir eserin aslını veya kopyalarını herhangi bir şekil veya yöntemle, tamamen veya kısmen, doğrudan veya dolaylı, geçici veya sürekli olarak çoğaltmayı kapsar. Kanun, ikinci bir kopya çıkarılmasını, eserin kayıt edilmesini, mimarlık eserlerine ait plan ve krokilerin uygulanmasını da çoğaltma sayar.

Bu tanım geniştir ve dijital işi doğrudan ilgilendirir. Bilgisayar programlarında çoğaltma hakkı, programın yüklenmesi, görüntülenmesi, çalıştırılması, iletilmesi ve depolanması fiillerini de kapsar; çünkü bunlar programın geçici çoğaltılmasını gerektirir. Yani "kopyalamadım, sadece çalıştırdım" savunması, kanunun kendi tanımı karşısında zayıftır.

Pratikte çoğaltma, bir eserin kaç nüsha hâlinde var olduğuyla ilgilidir. Baskı sayısı, indirme sayısı, ekrana gelen kopya; hepsi bu hakkın alanına girer. Bu yüzden bir işin kaç adet üretileceği, sözleşmede ayrı bir başlık olarak durmalıdır.

Yayma ve tükenme: satılan nüsha, satılan hak değil

Yayma hakkı; bir eserin aslını veya çoğaltılmış nüshalarını kiralamak, ödünç vermek, satışa çıkarmak veya diğer yollarla dağıtmak yetkisidir. Kanun burada bir denge kurar: belirli nüshaların hak sahibinin yayma hakkını kullanması sonucu mülkiyeti devredilerek ülke sınırları içinde ilk satışı veya dağıtımı yapıldıktan sonra bunların yeniden satışı, yayma hakkını ihlal etmez. Buna tükenme denir.

Tükenme, sanıldığından dardır. Yalnızca o somut nüsha için işler; yeni nüsha üretme yetkisi vermez. Kiralama ve kamuya ödünç verme yetkisi eser sahibinde kalır. Yurt dışında çoğaltılmış nüshaların izinsiz ithali de ayrıca yasaklanmıştır.

Bu ayrım, dijital satışta sık karışır. Bir e-kitabı satın alan kişi onu istediği gibi çoğaltıp dağıtamaz; çünkü elinde yalnızca bir kullanım imkânı vardır, tükenmeye konu bir fiziki nüsha yoktur. Fiziki bir tişörtte ise satılan nüshayı yeniden satmak mümkündür; tişörtün üzerindeki çizimi yeniden basmak değil.

Temsil ve umuma iletim: seyirciyle buluşma

Temsil hakkı; bir eseri doğrudan doğruya veya işaret, ses veya resim nakline yarayan aletlerle umumi mahallerde okumak, çalmak, oynamak ve göstermek gibi yollarla kullanmayı kapsar. Kanun, temsilin umuma arz edildiği yerden başka bir yere teknik vasıtayla naklini de sahibine bırakır.

Temsilde yazılılık ayrıca vurgulanır: temsil hakkı, eser sahibinin veya meslek birliğine üye olması hâlinde yetki belgesinde belirttiği yetkiler çerçevesinde meslek birliğinin yazılı izni olmadan diğer gerçek ve tüzel kişilerce kullanılamaz. Yani bir mekânda müzik çalmak veya bir eseri sahnelemek, sözlü bir "olur" ile değil, yazılı bir dayanakla yürür.

Umuma iletim hakkı ise yayın ve dijital erişimi kapsar: radyo-televizyon, uydu, kablo ve dijital iletim dahil, işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletme yetkisi eser sahibine aittir. Kanun ayrıca gerçek kişilerin seçtikleri yer ve zamanda esere erişimini sağlamak suretiyle umuma iletimini de bu hakkın içine alır. Video platformuna yükleme, çevrim içi dinletme ve isteğe bağlı izleme bu alana girer.

Fark et: "dosyayı sattım" cümlesi

Olay: A, bir illüstrasyonu dijital dosya olarak B'ye satar. B, dosyayı bir tişört markasına verir; marka 500 tişört basar ve internet sitesinde ürün görseli olarak kullanır.

Fark: A'nın yaptığı işlem, dosyanın teslimidir. Tişört basmak çoğaltmadır; tişörtleri satmak yaymadır; ürün görselini sitede yayınlamak umuma iletimdir. Bunlar ayrı haklardır ve biri için verilen izin diğerine tesir etmez. B'nin elinde yalnızca "dosyayı teslim aldım" varsa, markanın yaptığı üç işlemin hiçbiri o teslimle kendiliğinden izinli hâle gelmez.

Ders: Dosya teslimi bir teslimattır, hak devri değildir. Sözleşmede hangi hakların ayrı ayrı sayıldığı, işin gerçek kapsamını belirler. Ders 6 bu sayımın nasıl yapıldığını, ders 7 ise izin gerekmeyen hâlleri işliyor.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.